Osiedle Nikiszowiec, potocznie nazywane “Nikiszem”, zostało zbudowane w latach 1908–1919 (zakończenie budowy kościoła w 1927 r.) z inicjatywy koncernu górniczo-hutniczego Georg von Giesches Erben. Powstało jako osiedle patronackie dla górników pobliskiej kopalni “Giesche” (późniejszy “Wieczorek”).
Za wizję architektoniczną odpowiadali berlińscy architekci, bracia Georg i Emil Zillmannowie. Stworzyli oni spójne “miasto w mieście”, skupiając się na funkcjonalności i wysokiej jakości życia robotników. Dominują tu familoki – wielorodzinne, ceglane domy, wyróżniające się czerwonymi obramowaniami okien (podobno był to kolor farby dostępnej w kopalni do znakowania tuneli). Budynki te tworzą dziewięć zamkniętych kwartałów z wewnętrznymi dziedzińcami. Wyróżniającym elementem są przewiązki – charakterystyczne łuki i przejścia łączące bloki, które “zamykały” ulice, nadając osiedlu miejski, ale jednocześnie zamknięty charakter. Ponadto, już na początku XX wieku osiedle było w pełni zelektryfikowane i skanalizowane – luksus w tamtych czasach.
Główne Atrakcje i Zabytki
Podczas wizyty na Nikiszowcu warto zobaczyć kilka kluczowych miejsc, które definiują jego urbanistyczny i społeczny charakter:
- Plac Wyzwolenia: Centralny plac, będący sercem osiedla. To tu znajdują się najważniejsze punkty handlowe i usługowe oraz górujący nad nim kościół.
- Kościół św. Anny: Monumentalna, neobarokowa świątynia, która dominuje nad Placem. Również zaprojektowana przez braci Zillmannów, została ukończona w 1927 roku.
- Dział Etnologii Miasta Muzeum Historii Katowic: Mieści się w budynku dawnej pralni, magla i łaźni publicznej przy ul. Rymarskiej. Muzeum oferuje ekspozycje, które wiernie oddają dawne życie mieszkańców, m.in. stałe wystawy:
- “Woda i mydło najlepsze bielidło…” – poświęconą pracy kobiet i cyklowi prania.
- “U nos w doma na Nikiszu” – prezentującą wystrój typowego mieszkania górniczego.
Żywa Tradycja i Kultura Nieprofesjonalna
Nikiszowiec to miejsce, gdzie tradycja nie jest tylko eksponatem, ale pulsującą siłą. Kultura osiedla nierozerwalnie związana jest z tożsamością górniczą i poczuciem silnej wspólnoty.
Osiedle jest znane w świecie sztuki dzięki Grupie Janowskiej – unikatowej grupie malarzy nieprofesjonalnych (tzw. naiwnych), która powstała w 1946 roku z inicjatywy Ottona Klimczoka. Jej członkowie, głównie górnicy kopalni “Wieczorek”, uwieczniali na swoich płótnach magiczne i realistyczne wizje osiedla, pracy na dole i śląskiego życia. Ich dzieła to fenomen na skalę europejską i światową.
Silne poczucie wspólnoty objawia się w kultywowaniu obyczajów śląskich. Najbardziej znanym wydarzeniem jest “Odpust u Babci Anny”, czyli coroczny jarmark artystów i rzemieślników, odbywający się w ostatnią niedzielę lipca, który przyciąga tysiące turystów i artystów.
Wyjątkowy, niemal teatralny klimat i autentyczność osiedla sprawiły, że stał się on naturalną scenografią dla wybitnych polskich reżyserów. To tutaj Kazimierz Kutz kręcił sceny do swoich śląskich filmów, m.in. “Sól ziemi czarnej” i “Perła w koronie”, które utrwaliły wizerunek Nikiszowca jako symbolu górnośląskiej tożsamości.
Fotografie pochodzą z strony Wikimedia Commons na licencji CC BY-SA 4.0
